TAKİP ET

İran için yeni bir dönüm noktası mı?

Bu cuma İranlılar yeni parlamentoyu ve Ruhani lideri belirlemekle görevli etkili bir kurum olan Uzmanlar Meclisi’ni seçecek.

Bu seçimin sonuçları, sadece İran halkı için değil, İran’ın kilit bir role sahip olduğu bölge için de çok önemli. Fakat taşıdığı anlam bununla da sınırlı değil. İran’ın yıllardır devam eden tecrit ve yaptırımlardan kurtulmasına yardımcı olan kritik nükleer anlaşmanın ardından bu ülkenin nasıl bir gelişim seyri izleyeceğini merakla bekleyen dünya için de önem arz ediyor. Sonuçların Türkiye için de muazzam bir önemi var: İran, Türkiye’nin komşusu ve (potansiyel olarak) hayati bir ticaret ortağı; bunun yanı sıra Ortadoğu’yu ikiye bölen Sünni-Şii kamplaşmasının Şii cephesindeki öncü güç. Türkiye’nin bu mezhep ayrışmasının Suudi tarafına kaymakta olduğu bir dönemde, Tahran’da iktidarın kimin elinde olacağı ve hangi politikaların galebe çalacağı çok büyük fark oluşturuyor.

İran’da seçim kampanyası yürütmek pek kolay değil, zira ülkede yönetim sistemi halk egemenliği ile dini otoritenin bir karışımı. Uluslararası Kriz Grubu’nun (ICG) geçenlerde yayınladığı bir rapor, bu birbirinin üzerine binen cumhuriyetçi ve teolojik veçhelerin nükleer müzakereler sırasında nasıl işlediğini ve yaklaşan seçimler açısından nasıl bir rol oynadığını gayet iyi açıklıyor.

Sistemin cumhuriyetçi çekirdeğini halk tarafından seçilen cumhurbaşkanı (halihazırda Hasan Ruhani) ve bu hafta seçilecek tek kanatlı parlamento oluşturuyor. Bu ikisi, bir dizi teokratik kurum, en başta da Ruhani liderin (halihazırda Ayetullah Ali Hamaney) makamı tarafından denetleniyor. Bu denetimin amacı esasen sistemin teokratik niteliğini korumak.

ICG raporu, bu nevi şahsına münhasır İran sisteminde iktidar için rekabet eden farklı siyasi grupları anlamak açısından, geleneksel ikili karşıtlıkların (sağ-sol veya reformcu-muhafazakar) niye sorunlu olduğunu anlatıyor. Raporda İran’ın siyasi fraksiyonları dört gruba ayrılıyor: 1. Pragmatik Teokratlar: Anayasası Koruma Konseyi gibi seçilmemiş kurumlara hakim olan, İslam Cumhuriyeti’nin muhafazakarları. Parlamento ve diğer seçilmiş kurumlara kimin aday olabileceğine bu grup karar veriyor. 2. Radikal Teokratlar: Mevcut parlamentoda ve Uzmanlar Meclisi’nde güçlü bir konuma sahip olan, eski Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinejad (2005-2013) gibi isimlerin dahil olduğu grup. 3. Pragmatik Cumhuriyetçiler: Eski Cumhurbaşkanı Ali Ekber Haşimi Rafsancani ve mevcut cumhurbaşkanı Ruhani gibi isimlerde tezahürünü bulan, nükleer anlaşmanın arkasındaki başlıca itici güç olan grup. 4. Radikal Cumhuriyetçiler: Eski Cumhurbaşkanı Muhammed Hatemi (1997-2005) döneminde güçlü olan, o zamandan beri etkisini kaybeden ve eski günlerine dönmeye çalışan grup. İranlıların çoğunluğu oydan kaynaklı gücünü kullanmaya kararlı ve radikal teokratların hakimiyetini geriletip yeni parlamentoda bilhassa pragmatik cumhuriyetçilere daha fazla güç vermeye niyetli görünüyor.

Yıllardır ilk kez yeni Uzmanlar Meclisi’ni belirleyecek olan seçim büyük ilgi topluyor. Bunun Hamaney’in yaşıyla (76) ve kötüleşen sağlığıyla doğrudan alakası var. Meclis sekiz yıllık bir dönem için seçiliyor ve muhtemelen Hamaney’in halefini, böylelikle de önümüzdeki yıllar zarfında ülkenin rotasını belirleyecek. Meclis adayları arasında Ruhani ve Rafsancani de var. İslam Cumhuriyeti’nin kurucusu Ayetullah Humeyni’nin torunu ve karizmatik bir reformcu olan, muhtemelen de bu yüzden Koruma Konseyi tarafından veto edilen Hasan Humeyni ise aday değil.

Bu haftaki seçimler ne parlamentoda ne de Uzmanlar Meclisi’nde devrimci bir değişim yaratacak. Ancak sonuçlar pragmatik cumhuriyetçilerin ne kadar güçlü olduğunu ve her veçheden teokratları, İran’ın müstakbel politikalarını şekillendirmek konusunda zayıflatmanın mümkün olup olmayacağını gösterecek.

ICG raporunda da ifade edildiği gibi: “Yaklaşan seçimlerin yeni Ruhani lideri belirleme ihtimali ve nükleer anlaşma sayesinde pragmatik cumhuriyetçilerin çok önemli bir zafer kazandığı göz önüne alındığında, İslam Cumhuriyeti yeni bir dönüm noktasına doğru ilerleyebilir. Bu ilerleyiş, bazıları için umut, bazıları içinse korku anlamına geliyor.”

24.02.2016 16:21